Motor ve araç tekniği ders notları.

01Motorun tanımı ve çalışma prensipleri

Yakıttan elde ettiği ısı enerjisini mekanik enerjiye çeviren makinelere motor denir.

• Yakıtlarına göre: Dizel, benzinli ve LPG’li motorlar. Benzinli motorun yakıtı benzin, dizel motorun yakıtı motorin (mazot), LPG’li motorun yakıtı ise LPG gazıdır.
• Silindir diziliş şekillerine göre: Sıra tipi, V tipi, yıldız tipi ve boksör tipi.
• Soğutma sistemine göre: Su soğutmalı ve hava soğutmalı.
• Yanma sistemine göre: İçten yanmalı ve dıştan yanmalı. Araçlardaki motorlar içten yanmalıdır.
• Çalışma zamanlarına göre: İki zamanlı ve dört zamanlı motorlar.

Benzinli motorlarda ateşleme, sıkıştırılmış benzin-hava karışımının buji ile ateşlenmesiyle olur. Dört zamanlı motorlarda zamanlar sırasıyla şöyledir: emme, sıkıştırma, ateşleme (genişleme / iş zamanı), egzoz.

• Enjektörlerden püskürtülerek ateşleme yapılan motorlarda yakıt olarak motorin kullanılır.
• Katalitik konvertör kullanılan araçlarda yakıt olarak kurşunsuz benzin kullanılır.

Motorun bazı parçaları

Marş motoru, piston, segman, piston kolu, silindir kapağı, supap kapağı, emme manifoldu, egzoz manifoldu, silindir gövdesi, silindir gömleği, karter, conta, külbütör, emme supabı, egzoz supabı, supap iteceği, krank mili, kam mili, volan dişlisi ve eksantrik dişlisidir.

• Dizel motorda bunlara ek olarak mazot pompası (enjeksiyon pompası) ve enjektör bulunur.
• Benzinli motorlarda ise karbüratör, benzin pompası, buji, distribütör ve bobin bulunur.

02Ateşleme sistemi

Benzinli motorun ateşleme sisteminin bazı önemli parçaları: akü, kontak anahtarı, endüksiyon bobini, distribütör, buji, distribütör içinde bulunan platin takımı, alçak ve yüksek gerilim kabloları, kondansatör (meksefe) ve tevzi makarasıdır.

• Benzinli motorlarda bujinin görevi ateşlemeyi sağlamaktır.
• Distribütörün en önemli görevleri; endüksiyon bobininden gelen yüksek voltajı ateşleme sırasına göre bujilere dağıtmak, platin ve meksefe yardımıyla yüksek voltajın oluşumunu sağlamak ve tevzi makarasıyla elektrik dağıtımını yapmaktır.
• Endüksiyon bobini aküden gelen voltajı 15.000 – 25.000 volta çıkarır.
• Motor çalışmazken kontak anahtarı açık unutulursa platin ya da bobin yanabilir.
• Aracın belirli bir kilometresinden sonra platin ve buji gibi bazı parçalar değiştirilmelidir. Ateşleme sistemi ayarları; buji ayarı, platin ayarı ve avans ayarıdır.
• Platin meme yapmışsa meksefe (kondansatör) yanmış olabilir. Meme yapan platin zımparayla temizlenir.
• Motor sarsıntılı çalışıyorsa buji kablolarından biri çıkmış olabilir.
• Benzinli bir motorda normal yanma olmamasının sebepleri; bujilerin normal ateşleme yapmaması, platin ayarının bozuk olması ve bujilerin kurum bağlamasıdır.
• Bujiler ayarsız ve aşınmışsa motor çekişten düşer.
• Buji ayarı yanlış yapılmış bir aracın egzoz dumanı siyah olur. Egzozdan siyah duman çıkıyorsa karışım oranı da kontrol edilmelidir.

03Yakıt sistemi

• Benzinli motorun yakıt sistemi: Yakıt deposu, yakıt pompası, yakıt göstergesi, karbüratör, hava filtresi, emme manifoldu.
• Dizel motorun yakıt sistemi: Yakıt deposu, besleme pompası, mazot filtresi, enjeksiyon pompası, enjektör, ısıtma (kızdırma) bujileri, yakıt göstergesi.

• Hava filtresinin görevi, karbüratöre giren havayı süzmek ve sessiz emiş sağlamaktır. Tıkanmasını önlemek için basınçlı hava ile temizlenmelidir. Hava filtresi tıkalı olan motor zengin karışımla çalışır; filtre temizlenmeden motor çalıştırılmaya devam edilirse motor boğulur.
• Karbüratör emme manifoldu üzerindedir ve sadece benzinli motorlarda bulunur. Benzin-hava karışımını ayarlar; karışım oranı 1/15’tir.
• Jikle devresinin görevi, soğuk havalarda motorun çabuk çalışmasını sağlamaktır. Jikle devresi karbüratörde, jikle kelebeği ise karbüratörün hava giriş deliği önünde bulunur.
• Yağ filtresi yağı süzer ve temizler.
• Silindir içindeki yanmış gazlar egzoz manifoldu ile dışarı atılır. Egzoz susturucusu basınçlı olarak çıkan yanmış gazların sesini azaltır; egzozdan fazla ses geliyorsa susturucu patlak olabilir.
• Supap ayarı en önemli motor ayarlarından biridir; soğuk ve sıcak ayar olarak ikiye ayrılır.
• Bir aracı kış şartlarına hazırlarken hava filtresi kışlık pozisyona alınmalı, otomatik jikle kışlık pozisyona çevrilmelidir.
• Araca yakıt ikmali yapılırken motor stop edilir.
• Ayağımızı gaz pedalından çeksek bile motorun çalışmasını sağlayan devre rölanti devresidir. Yakıt sistemi ayarlarından biri de rölanti ayarıdır.
• Yakıtın içinde toz, su veya pislik varsa motor tekleyerek çalışır.
• Boğulmuş bir motoru çalıştırmak için gaz pedalına sonuna kadar basılarak marş yapılır.
• Motor ısınınca stop ediyorsa karbüratöre de bakılmalıdır.

Yakıt tasarrufu için

• Hava filtresi temizlenmeli,
• Karbüratör ayarları yapılmalı,
• Jikle açık unutulmamalı,
• Rölanti yüksek olmamalı,
• Eskimiş bujiler temizlenmeli / değiştirilmeli,
• Lastik hava basınçları normal olmalı,
• Fren ayarları sıkı olmamalı,
• Uygun viteste gidilmeli,
• Debriyaj kaçırması olmamalı,
• Saatte 90–100 km hız geçilmemelidir.

Aracın fazla yakıt yaktığını anlamak için egzoza bakılır; egzoz dumanı siyahsa araç fazla yakıt yakıyor olabilir.

04Yağlama sistemi

Parçaları: Karter, yağ pompası, filtre, gösterge, seviye çubuğu ve yağ kanallarıdır.

Motor yağının görevleri

• Sürtünmeyi azaltmak ve aşınmayı önlemek,
• Silindir ile segmanlar arasındaki boşluğu doldurup sızdırmazlığı sağlamak,
• Soğutmaya yardımcı olmak,
• Aşınmadan dolayı oluşan pislikleri temizlemektir.

Karterin görevi: Motor bloğunun altını kapatmak ve yağa depoluk etmektir.

• Motor yağı kontrol edilirken kontak kapatılır ve 4–5 dakika beklenir. Ölçüm sırasında araç düz bir zeminde olmalıdır. Yağ seviyesi yağ çubuğuyla ölçülür ve iki çizgi arasında olmalıdır.
• Yağ seviyesi normalin çok altındayken motor çalıştırılırsa motor ısınır ve yanar.
• Motor yağı değiştirilirken motor sıcak olmalıdır. Motorlarda genellikle 20W-50 numaralı motor yağı kullanılır.
• Eski yağ karterin altındaki tapa açılarak boşaltılır; yeni yağ supap muhafaza kapağı üzerindeki kapaktan doldurulur.
• Motor yağı ve yağ filtresi belirli kilometrelerde mutlaka değiştirilmelidir.

Arızalar

• Yağ basıncı yoksa: Yağ yok, filtre tıkalı, yağ pompası arızalı ya da yağ müşiri arızalı olabilir.
• Motorun yağ eksiltmesinin sebepleri: Karter contasının yırtılması, segman ya da silindirlerin aşınması, karterin delik olması, tapadan yağ sızdırması.
• Yağ yakan motorun egzozundan mavi duman çıkar.
• Marşa basılıp motor çalıştırıldığında yağ lambasının sönmesi gerekir. Motor çalıştığı sürece yağlamanın olup olmadığı yağ göstergesinden takip edilir; göstergede anormallik görülürse motor hemen durdurulur.

05Soğutma sistemi

Su ile soğutma sisteminin parçaları: Radyatör, vantilatör, devirdaim pompası, termostat, hararet (ısı) göstergesi, hararet müşiri, ilave su kabı ve fan motorudur.

• Radyatör soğutma suyuna depoluk eder; altında su boşaltma musluğu vardır.
• Termostat silindir kapağı su çıkışındadır; motorun sıcaklığını çalışma sıcaklığında sabit tutar.
• Devirdaim pompası hareketini vantilatör kayışından alır ve radyatördeki soğuk suyu su kanallarına yollar.
• Hava soğutmalı motorda radyatör ve su pompası bulunmaz.
• Vantilatör kayışı V şeklindedir; gerginliği 1–1,5 cm civarında olmalıdır. Hareketini krank mili kasnağından alır; devirdaim pompasını ve alternatörü (şarj dinamosunu) çalıştırır. Kayış koparsa motor hararet yapar.

Soğutma suyu azalıyorsa

Silindir kapak contası arızalı veya radyatör delik, radyatör kapağı bozuk, radyatör hortum ve kelepçeleri arızalı ya da delik, kalorifer hortumları delik veya termostat arızalı olabilir.

Motorun hararet yapmasının nedenleri

• Radyatör peteklerinin tıkanması
• Radyatörde suyun azalması
• Vantilatör kayışının gevşek veya kopuk olması
• Termostatın arızalı olması
• Motor yağının azalması
• Soğutma suyu kanallarının tıkalı olması
• Uygun vites ve hızda gidilmemesi
• Otomatik fanın arızalı olması

• Radyatöre konacak suyun seviyesi peteklerin üzerinde olmalı; su içilecek temizlikte olmalıdır.
• Çok sıcak motora, rölantide çalışırken ılık ve kireçsiz su konur. Motor çok sıcakken radyatöre soğuk su konursa silindir kapağı ve blok çatlayabilir.
• Motor bloğundaki su kanalları pas ya da kireçten tıkanmışsa motor fazla ısınır.
• Su olduğu hâlde motor fazla ısınıyorsa termostat arızalıdır.
• Donmayı önlemek için radyatöre antifriz ilave edilir.
• Termostatı sökülmüş motor gereğinden soğuk çalışır; aşınmalar artar, verim düşer. Motorun çok sıcak çalışması ise motoru çekişten düşürür.
• Çok sıcak bir motorda radyatör kapağı ıslak bir bezle tutulup hafifçe gevşetilir; buhar tamamen atılınca kapak açılır.
• Isı göstergesi çalışmıyorsa ısı müşiri arızalı olabilir.
• Motor çalıştıktan sonra çalışma sıcaklığına gelmiyorsa termostat açık kalmış veya kalorifer hortumlarında kaçak olabilir.
• Motor ısısının aniden yükselmesinin sebebi kayış kopması olabilir.

06Marş sistemi

Marş sistemi motora ilk hareketi verir. Parçaları: Akü, kontak anahtarı, marş motoru ve volan dişlisidir.

• Marşa basıldığında marş motorunun bendiks dişlisi volanın üzerindeki dişlilerle kavraşır ve volanı döndürür. Volan da krankı döndürerek motora gerekli ilk hareketi verir.
• Marş motoru hiç dönmüyorsa: Akü bitik, akü kutup başları gevşek veya oksitli, marş otomatiği arızalı, marş motoru sargıları arızalı ya da sigortası atık olabilir.
• Motor çalışırken marş yapılırsa volan dişlisi, marş motoru ve marş dişlisi zarar görür.
• Marşa basıldığında marş motoru dönmüyor ve korna da çalmıyorsa sorun akü veya kutup başlarında olabilir.
• Marş yapıldığında “tık” diye bir ses gelip marş motoru çalışmıyorsa akü kutup başları gevşek olabilir.
• Marşa basma süresi 10–15 saniyedir; fazla basılırsa akü biter.

07Şarj sistemi

Şarj sistemi, motor çalışmaya başladığı andan itibaren aracın elektrik ihtiyacını karşılar ve aküyü şarj eder. Parçaları: Alternatör, konjektör (regülatör), şarj lambası ve vantilatör kayışıdır.

• Alternatör, krank mili kasnağından vantilatör kayışı ile aldığı mekanik enerjiyi elektrik enerjisine çevirir. Bazı araçlarda alternatör yerine şarj dinamosu bulunur.
• Konjektör (regülatör), alternatörün ürettiği elektriğin voltaj ve akımını ayarlayarak tesisata ve aküye gönderir.
• Şarj lambası, şarj sisteminin çalışmadığını (alternatör, konjektör vb. arızasını) ikaz eder. Motor çalıştığında şarj ikaz lambası sönmelidir.
• Akü, motor çalışmazken ışıkları ve elektrikli alıcıları besler.
• Vantilatör kayışı çok sıkı ise alternatör yatakları bozulabilir. Kayışın koptuğu ilk olarak şarj ikaz lambasından anlaşılır.
• Motor çalışırken ayağımızı gazdan çekince far ışıkları zayıflıyorsa akü zayıflamış olabilir.
• Motor çalıştığı hâlde şarj ikaz lambası yanıyorsa vantilatör kayışı gevşek, alternatör kablo bağlantıları gevşek veya alternatör kömürü aşınmış olabilir.
• Konjektör ayarı bozuksa akünün su kaybı çok olur; ampuller sık sık patlıyorsa konjektör arızalı olabilir.

08Aydınlatma ve ikaz sistemi

• Aydınlatma sisteminde: Sigortalar, kablolar, farlar, park lambası, sis lambası, plaka lambası, gösterge lambası, iç aydınlatma ve bagaj aydınlatma lambaları vardır.
• İkaz sisteminde: Sinyaller, fren lambaları, geri vites lambası ve korna bulunur. Fren müşiri ikaz sisteminin bir parçasıdır.

Bu sistemlerin en önemli arızaları; kısa devre, kablo kopukluğu, akü bitmesi, akü kutup başı oksitlenmesi veya gevşekliği, ampul yanması, sigorta atması ve anahtarların arızalanmasıdır.

• Farlardan bir kısmı ya da hiçbiri yanmıyorsa sigortası atık veya far anahtarı bozuk olabilir.
• Flaşör arızalanınca sinyal lambası yanmaz.
• Atan sigortanın yerine aynı amperde sigorta takılır. Sigortanın görevi, kısa devre olduğunda sistemi korumaktır.
• Fren lambalarının hiçbiri yanmıyorsa fren müşiri arızalı olabilir; yalnızca biri yanmıyorsa o lambanın ampulü yanmış olabilir.
• Farların bakımı yapılırken far ayarı da yapılır. Farlardan biri sönük yanıyorsa far kablo bağlantısı gevşemiş veya paslanmış olabilir.

09Güç aktarma organları

Güç aktarma organları sırasıyla: debriyaj, vites kutusu, şaft, diferansiyel, akslar ve tekerleklerdir.

• Kavrama (debriyaj), motorla vites kutusu arasındaki irtibatı keserek vites değiştirme olanağı sağlar.
• Vites kutusu aracın hızını ve gücünü ayarlar.
• Diferansiyel; gücü artırır, kendine gelen hareketi 90 derece kırıp akslar yardımıyla tekerleklere iletir, virajlarda içteki tekerleği az, dıştakini fazla döndürerek rahat viraj almayı sağlar.
• Akslar diferansiyelin hareketini tekerleklere iletir.
• Aktarma organlarında dişli yağı kullanılır. Vites kutusu bakımında yağa ve yağ kaçağına dikkat edilir.

• Araç hareket hâlindeyken ayak sürekli debriyaj pedalı üzerinde durursa debriyaj balatası aşınır. Ani ve sert duruş-kalkışlar da balatayı sıyırabilir.
• Debriyaj balatası yağlanırsa debriyaj kaçırır. Debriyaj teli koparsa araç vitese geçmez.
• Vites değiştirirken debriyaj pedalına basılır; ses geliyorsa debriyaja tam basılmamıştır.
• Geri vites takılmıyorsa ayak debriyajdan çekilip yeniden basılır.

10Lastikler

• Lastiklerin yerleri her altı ayda bir ya da her 10.000 km’de değiştirilerek aşınmalar dengelenmelidir.
• Lastiklerdeki ağırlık dengesinin bozukluğu (balans) araçta titreşime yol açar; bu titreşim en çok direksiyon simidinde hissedilir.
• Lastik değiştirilirken kriko takılmadan önce el freni çekilmelidir.
• Lastiklere normalden az hava basılırsa lastikler kenarlarından aşınır, direksiyon ağırlaşır; fazla hava basılırsa ortadan aşınır. Lastikler araca binmeden önce kontrol edilmelidir.
• Dubleks lastik, iç lastiği olmayan lastiktir.
• Karlı havalarda zincir, çekici tekerleklerin ikisine birden takılır.
• Isınmadan dolayı lastik hava basıncı artmışsa hava indirilmez.
• Lastiklerin üzerindeki rakamlar lastik ebatlarını belirtir.
• Aynı dingildeki tekerleklere farklı tipte lastik takılırsa araç bir tarafa çeker.
• Bijonların temizliği kuru bezle yapılır.

11Frenler

Araç üzerinde üç tip fren bulunur: motor freni (kompresyon freni), ayak freni ve el freni. Ayak freni ise hidrolik, havalı ve karma olmak üzere üç tiptir.

Fren sisteminin bazı parçaları: Fren pedalı, merkez pompası, fren boruları, tekerlek silindirleri, fren diski, fren balatası, kampanalar ve fren ayar sistemleri. Havalı frenli araçlarda ayrıca hava tüpü ve kompresör bulunur.

• El freni duran aracı sabitlemek için kullanılır. El freni teli kopmuşsa el freni tutmaz. El freni çekili unutulup yola devam edilirse kampanalar ısınır ve fren tutmaz.
• Soğuk havalarda el freni çekili bırakılırsa fren balataları donarak yapışabilir.
• ABS’nin avantajları; frenleme sırasında direksiyon hâkimiyetini kaybettirmemesi ve fren mesafesini kısaltmasıdır.
• Frene basıldığı hâlde araç yavaşlamıyorsa fren hidroliği yok veya azalmış, fren ayarları gevşek, fren sistemine yağ sızmış ya da sistemde kaçak olabilir. Hidrolik azalmışsa fren hidroliği ile takviye edilir.
• Ayak frenine basıldığında ön ve arka tekerlekler birlikte durur.
• Araç çalışıyor fakat hareket ettirilemiyorsa el freni çekili olabilir.
• Kampanalar aşırı ısınmışsa fren ayarları bozuk olabilir.
• Ön lastiklerden biri yeni biri eskiyse frenlerken araç bir tarafa çeker.
• Westinghouse (havalı) tip frenli araçta hareket hâlinde motor stop ettirilirse fren tutmaz. Hava basınç göstergesi basınç göstermiyorsa araç olduğu yerden kaldırılmaz.

12Ön düzen sistemi

Ön düzen sistemi aracın dönüşünü sağlar. Direksiyon simidi, direksiyon mili, sonsuz dişli, sektör dişli, rot, eğri rot, kısa rot ve rot başı bu sistemin bazı parçalarıdır.

• Direksiyon kutusu yağı kontrol edilmelidir. Araçta çekme veya gezinme varsa servise gidilmelidir.
• Kamber, kaster, king-pim, rot ve direksiyon kutusu ayarları vardır. Ayarsızlık, dişlilerin ve rot başlarının aşınması ile direksiyon kutusu arızaları direksiyon boşluğunu artırır.
• Ön düzen ayarları bozuksa ön lastikler içten veya dıştan aşınır.
• Direksiyon zor dönüyorsa lastik hava basıncı normalden az olabilir.

13Süspansiyon sistemi

Süspansiyon sistemi, araç tekerleklerinin aracın şasi ve gövdesiyle birleştirildiği sistemdir. Helezon yaylar, yaprak yaylar (makaslar) ve amortisörlerden oluşur.

• Helezon yaylar otomobil türü araçlarda, makaslar ise genellikle ağır hizmet araçlarında kullanılır.
• Yaylar yoldan gelen darbe ve titreşimleri üzerine alır; yayların salınımını amortisörler kontrol eder.

14Bakımlar

• Günlük bakımda: Motor yağı, soğutma suyu, fren hidroliği, yakıt, lastik hava basınçları, ışık ve ikaz sistemleri kontrol edilir.
• Haftalık bakımda: Vantilatör kayışı gerginliği kontrol edilir ve akü bakımı yapılır.

Akü bakımı

• Akünün dış yüzeyleri ve kutup başlarındaki oksitler sodalı ve sıcak su ile temizlenir.
• Plakaların 1 cm üzerine kadar saf su ilave edilir; eleman kapak delikleri açık tutulur.
• Kışın akü donmasın diye tam şarjlı tutulur.
• Akü kendiliğinden boşalıyorsa üst kısmında pislik birikmiş olabilir.
• Kısa devreden dolayı yangın çıkarsa akü kutup başları çıkarılır. Akünün iki kutup başına aynı anda değen bir metal parça kısa devreye ve patlamaya yol açabilir.

• Yağlı tip hava filtresinin bakımında sökülen parçalar gazyağı ile temizlenir.
• Yeni bir araçta 0–2000 km arasındaki ilk kullanım süresine rodaj denir. Rodaj, çalışan parçaların birbirine alışma süresidir; bu sürede aşırı sürat, ani duruş-kalkış, motorun tam güçte çalıştırılması ve uzun süre sabit hızda gidilmesinden kaçınılır.

15Dizel motora ait bilgiler

• Dizel motorlarda silindire sadece hava doldurulur; yanma, sıkıştırılmış havanın üzerine enjektörden yakıt püskürtülmesiyle sağlanır.
• Enjeksiyon pompası, besleme pompası ile depodan gelen yakıtı basınçlı olarak enjektörlere yollar; enjektörler de bu yakıtı silindirlerdeki sıkıştırılmış havanın içine püskürtür.
• Günlük yapılacak işlerden biri; mazot-su ayırıcısından, filtreden ya da yakıt deposundan yakıt sistemindeki suyun alınmasıdır.
• Özellikle soğuk havalarda dizel motoru kolay çalıştırabilmek için kızdırma bujileri kullanılır.
• Egzoz dumanı siyah çıkıyorsa yakıt pompasına, enjektörlere ve hava filtresine bakılır. Marş motoru dönüyor ancak motor çalışmıyorsa yakıt filtresi tıkalı olabilir.

Dizel motorun hava yapma nedenleri

• Yakıtın bitmesi,
• Boru ve rekorların gevşemesi,
• Yakıt borularının sökülmesi,
• Filtrenin temizlenmesi veya değiştirilmesi.